Przez blisko siedem stuleci był świadkiem najważniejszych wydarzeń w historii miasta - gościł królów, był miejscem obrad pierwszych sejmów i działalności Trybunału Koronnego. Kościół św. Jakuba Apostoła w Piotrkowie Trybunalskim to najstarsza zachowana świątynia w mieście i jeden z najcenniejszych zabytków sakralnych województwa łódzkiego. Obecnie trwa renowacja jego głównego ołtarza, dofinansowana przez Samorząd Województwa Łódzkiego w ramach programu „Łódzkie dla zabytków”. Dzięki przeprowadzonym pracom jeden z najważniejszych zabytków regionu zostanie zachowany dla przyszłych pokoleń.
Początki parafii św. Jakuba sięgają XII lub XIII wieku. Choć tradycja mówi o istnieniu w tym miejscu wcześniejszej, romańskiej świątyni, historycy podkreślają, że pierwsza pewna wzmianka źródłowa pochodzi z 1343 roku. W dokumentach pojawia się wówczas proboszcz o imieniu Friczko, co potwierdza funkcjonowanie parafii już w pierwszej połowie XIV wieku. Współczesne badania architektoniczne wskazują, że obecny kościół jest przede wszystkim budowlą gotycką, wzniesioną około połowy XIV wieku, najprawdopodobniej z fundacji króla Kazimierza III Wielkiego.
Budowa reprezentacyjnej świątyni nie była dziełem przypadku. W tym czasie Piotrków zyskiwał coraz większe znaczenie jako jeden z najważniejszych ośrodków Królestwa Polskiego. To tutaj odbywały się zjazdy możnych, obrady sejmów oraz sądy królewskie. Miasto stawało się centrum życia politycznego kraju, dlatego potrzebowało kościoła odpowiadającego jego randze. Gotycka fara św. Jakuba szybko stała się miejscem nie tylko modlitwy, ale także wydarzeń o znaczeniu państwowym.
Kościół św. Jakuba Apostoła to najstarsza świątynia Piotrkowa Trybunalskiego. Choć początki parafii sięgają prawdopodobnie XII wieku, a historycy przypuszczają, że wcześniej istniał tu drewniany kościół, pierwsze pewne źródła pojawiają się dopiero w XIV wieku. Właśnie wtedy rozpoczęto budowę obecnej gotyckiej świątyni. To jednak nie tylko cenny zabytek architektury, ale przede wszystkim miejsce o ogromnym znaczeniu dla historii Polski. Przez blisko trzysta lat był to najważniejszy kościół w kraju. To tutaj odbywały się synody, pierwsze sejmy, a później nabożeństwa związane z działalnością Trybunału Koronnego, czyli ówczesnego najwyższego sądu Rzeczypospolitej. Właśnie od tych wydarzeń Piotrków zyskał przydomek Trybunalski - podkreśla ksiądz Grzegorz Gogol, proboszcz parafii św. Jakuba Apostoła i kustosz Bazyliki Mniejszej.
Największą przebudowę świątynia przeszła na początku XVI wieku za sprawą królowej Bony Sforzy. To właśnie z jej fundacji wydłużono prezbiterium o około pięć metrów i podwyższono jego ściany, wykonując nowe sklepienie ozdobione efektownym rysunkiem gwiaździstym. Rozbudowa nie miała wyłącznie charakteru estetycznego. Piotrków był wówczas miejscem częstych sejmów i synodów kościelnych, a kościół nie był już w stanie pomieścić wszystkich uczestników tych zgromadzeń. Dzięki wsparciu królowej świątynia zyskała bardziej reprezentacyjny charakter, odpowiadający znaczeniu miasta w XVI wieku.
Przez kolejne stulecia fara była systematycznie rozbudowywana i wzbogacana o nowe elementy. Już w 1467 roku od południowej strony powstała ufundowana przez Stanisława Ostoję kaplica, znana dziś jako kaplica Świętego Krzyża. W XVII wieku dobudowano kolejną św. Józefa, która obecnie pełni funkcję kaplicy Matki Bożej Częstochowskiej. Jeszcze przed połową XVII wieku wieża świątyni otrzymała charakterystyczny barokowy hełm, który na wiele lat stał się jednym z najbardziej rozpoznawalnych elementów panoramy miasta.
Losy kościoła nie były jednak wolne od dramatycznych wydarzeń. Największe zniszczenia przyniósł pożar w 1731 roku, który strawił zwieńczenie wieży i osłabił jej konstrukcję. Przez następne lata prowadzono kosztowne prace remontowe, aby uchronić budowlę przed dalszym niszczeniem. Także w XX wieku konieczne były poważne działania konserwatorskie. W 1965 roku zabezpieczono konstrukcję wieży poprzez zakotwienie murów, zawieszono nowy dzwon „Jakub”, a wnętrze świątyni ozdobiono polichromią, która do dziś podkreśla gotycki charakter budowli.
Mimo licznych przebudów kościół zachował średniowieczny układ przestrzenny. Jest to świątynia jednonawowa, orientowana, z węższym i niższym prezbiterium zamkniętym wielobocznie. Wnętrze stanowi harmonijne połączenie elementów gotyckich, renesansowych, barokowych i klasycystycznych. Wzrok przyciąga klasycystyczny ołtarz główny z pierwszej połowy XIX wieku oraz cztery rokokowe ołtarze boczne z XVIII stulecia.
Najcenniejszym zabytkiem wyposażenia pozostaje obraz „Zaśnięcie Najświętszej Maryi Panny”, umieszczony w ołtarzu głównym. Dzieło powstało około 1510 roku i jest jednym z najstarszych obrazów zachowanych w świątyni. Według wielowiekowej tradycji zostało podarowane kościołowi przez królową Bonę Sforzę. Choć na początku XVII wieku obraz został częściowo przemalowany, zachował swój renesansowy charakter. Badacze przypuszczają, że wyszedł z warsztatu małopolskiego, prawdopodobnie związanego z krakowskim środowiskiem artystycznym początku XVI wieku.
Najcenniejszym skarbem naszej świątyni jest obraz Matki Bożej „Zaśnięcie Najświętszej Maryi Panny”, znajdujący się w ołtarzu głównym. Według wielowiekowej tradycji został on podarowany kościołowi przez królową Bonę Sforzę. Przez stulecia wierni modlili się przed tym wizerunkiem, prosząc o wstawiennictwo Matki Bożej, a liczne łaski i cuda sprawiły, że komisja kościelna uznała obraz za słynący łaskami. Świadectwem tego była srebrna sukienka nałożona na wizerunek. Warto zwrócić uwagę również na XVII-wieczną chrzcielnicę, przy której sakrament chrztu przyjęło wiele wybitnych postaci, między innymi pierwszy biskup łódzki Wincenty Tymieniecki oraz generał Stefan Rowecki „Grot” - mówi ksiądz Grzegorz Gogol.
Znaczenie kościoła św. Jakuba daleko wykraczało poza funkcję parafialną. W XV, XVI i XVII wieku należał on do najważniejszych świątyń Rzeczypospolitej. To tutaj odbywały się synody biskupów, zjazdy duchowieństwa oraz uroczyste nabożeństwa towarzyszące obradom sejmów piotrkowskich i działalności Trybunału Koronnego. Modlili się tu królowie, senatorowie, posłowie i najwyżsi urzędnicy państwowi. Wśród gości świątyni byli między innymi król Zygmunt II August, arcybiskup Jan Łaski oraz kardynał Stanisław Hozjusz. W tamtym czasie piotrkowska fara była jednym z najważniejszych miejsc życia religijnego i publicznego w Polsce.
Dziś kościół św. Jakuba Apostoła liczy około 670 lat. Choć sama parafia jest znacznie starsza i jej początki sięgają co najmniej XIII wieku, a według niektórych przekazów nawet XII stulecia, to właśnie gotycka świątynia z XIV wieku przetrwała do naszych czasów niemal w niezmienionym układzie. Jest wyjątkowym świadkiem historii Piotrkowa Trybunalskiego i całej Rzeczypospolitej – miejscem, w którym spotykają się średniowieczna architektura, renesansowa sztuka, królewskie fundacje i wielowiekowa tradycja. To zabytek, który od stuleci przypomina o czasach, gdy Piotrków należał do najważniejszych miast w państwie polskim.
Troska o zachowanie tego niezwykłego dziedzictwa trwa również dziś. W tym roku Samorząd Województwa Łódzkiego przeznaczył 151 tys. zł z budżetu województwa, w ramach programu „Łódzkie dla zabytków”, na trwającą renowację ołtarza głównego. To właśnie w nim znajduje się jeden z najcenniejszych skarbów piotrkowskiej fary - renesansowy obraz „Zaśnięcie Najświętszej Maryi Panny”, namalowany około 1510 roku, który według wielowiekowej tradycji został podarowany świątyni przez królową Bonę Sforzę. Dzięki wsparciu z programu „Łódzkie dla zabytków” możliwe jest przeprowadzenie specjalistycznych prac konserwatorskich, które pozwolą zachować zarówno zabytkowy ołtarz, jak i bezcenne dzieło sztuki dla przyszłych pokoleń.
Dzięki wsparciu Samorządu Województwa Łódzkiego możemy prowadzić kolejne etapy renowacji ołtarza głównego. Po przeprowadzonych badaniach konserwatorskich wiemy już, że jego pierwotnym kolorem był ciemny dąb i właśnie do takiego wyglądu chcemy powrócić. Z ołtarza usunięto wtórne warstwy farby, a figury i elementy dekoracyjne są obecnie konserwowane w specjalistycznej pracowni. Kilka lat temu odnowiono także wnętrze bazyliki. Nie tworzono nowych malowideł, lecz wydobyto piękno istniejących polichromii. Jeszcze niedawno fara uchodziła za ciemny i ponury kościół. Dziś osoby, które wracają tu po latach, często nie mogą uwierzyć, że to ta sama świątynia. Po zakończeniu prac ołtarz odzyska swój historyczny wygląd i dawny blask - podsumowuje ksiądz Grzegorz Gogol.
Renowacja jest kolejnym dowodem na to, że dziedzictwo historyczne regionu pozostaje ważnym elementem działań Samorządu Województwa Łódzkiego, a troska o zabytki jest inwestycją w zachowanie tożsamości, historii i kultury dla przyszłych pokoleń.
Komentarze 5