Jak radzić sobie z lękiem? Kiedy potrzebna jest pomoc psychiatry, psychoterapia lub leczenie stacjonarne?

Jak może objawiać się lęk?

Objawy lęku bywają bardzo różnorodne. U jednej osoby dominują niepokojące myśli, u innej przede wszystkim dolegliwości fizyczne. Często występują jednocześnie. W czasie silnego lęku aktywuje się autonomiczny układ nerwowy. Organizm zachowuje się tak, jakby musiał przygotować się do walki lub ucieczki, nawet jeśli realne zagrożenie nie występuje. Pacjenci mogą doświadczać między innymi:

* przyspieszonego bicia serca lub kołatania serca,

* uczucia ucisku albo dyskomfortu w klatce piersiowej,

* przyspieszonego, płytkiego oddechu lub uczucia braku powietrza,

* napięcia mięśni, szczególnie karku, barków i szczęki,

* drżenia rąk lub całego ciała, 

* wzmożonej potliwości,

* uczucia gorąca albo zimna, 

* zawrotów głowy i poczucia osłabienia,

* nudności, bólu brzucha, biegunek lub innych dolegliwości ze strony przewodu pokarmowego,

* suchości w ustach, 

* częstego oddawania moczu, 

* mrowienia lub drętwienia kończyn, 

* problemów z zasypianiem, częstego budzenia się albo snu, który nie daje odpoczynku,

* przewlekłego zmęczenia. 

Silne objawy somatyczne mogą być tak niepokojące, że pacjent zaczyna obawiać się choroby serca, udaru, omdlenia czy utraty kontroli. W napadzie paniki objawy potrafią narastać bardzo gwałtownie. Warto pamiętać, że podobne dolegliwości mogą pojawiać się również w chorobach somatycznych. Szczególnie nowe, gwałtowne albo nietypowe objawy powinny zostać ocenione przez lekarza.

Jak lęk wpływa na psychikę?

Lęk często zmienia sposób, w jaki interpretujemy rzeczywistość. Umysł zaczyna koncentrować się przede wszystkim na potencjalnych zagrożeniach. Mogą pojawić się:

* uporczywe zamartwianie się, 

* ciągłe przewidywanie najgorszego scenariusza, 

* poczucie, że „zaraz wydarzy się coś złego”, 

* trudności z zatrzymaniem natłoku myśli, 

* problemy z koncentracją i podejmowaniem decyzji,

* drażliwość i nadmierna czujność, 

* poczucie utraty kontroli, 

* strach przed omdleniem, chorobą lub śmiercią, 

* trudność w odpoczywaniu,

* potrzeba ciągłego upewniania się, czy wszystko jest w porządku,

* unikanie sytuacji kojarzących się z lękiem. 

W przewlekłym lęku pacjent może mieć wrażenie, że jego umysł właściwie nigdy „nie wyłącza alarmu”. Nawet w bezpiecznej sytuacji ciało i psychika pozostają w stanie gotowości.

Jednym z najważniejszych kryteriów oceny nasilenia problemu jest to, w jakim stopniu lęk ogranicza życie człowieka. Osoba cierpiąca z powodu zaburzeń lękowych może stopniowo rezygnować z aktywności, których wcześniej się nie obawiała. Czasami zaczyna unikać podróżowania, jazdy samochodem, komunikacji miejskiej, sklepów, spotkań towarzyskich, pracy, szkoły, badań lekarskich czy wychodzenia z domu bez osoby towarzyszącej. Lęk może wpływać także na relacje. Pojawia się potrzeba częstego zapewniania przez partnera lub rodzinę, że nic złego się nie wydarzy. Bliscy mogą być proszeni o wykonywanie czynności za osobę cierpiącą albo uczestniczenie w sytuacjach, których sama zaczęła unikać. Przewlekłe napięcie może dodatkowo powodować: drażliwość i konflikty, wycofanie społeczne, trudności w budowaniu bliskości, spadek efektywności w pracy lub nauce, częstsze nieobecności, problemy z wykonywaniem zwykłych obowiązków, ograniczenie zainteresowań i aktywności, sięganie po alkohol, leki uspokajające lub inne substancje w celu zmniejszenia napięcia.

Z czasem świat osoby cierpiącej na nasilony lęk może stawać się coraz mniejszy. To właśnie dlatego unikanie, choć chwilowo przynosi ulgę, w dłuższej perspektywie może utrwalać problem.

Co można zrobić samodzielnie?

Przy łagodnym lub okresowym lęku pomocne może być przede wszystkim zadbanie o podstawową regulację organizmu. Warto zwrócić uwagę na regularny sen, aktywność fizyczną, ograniczenie nadmiaru kofeiny, napojów energetycznych, alkoholu i innych substancji psychoaktywnych. Pomagają również regularne posiłki, odpoczynek i ograniczanie przewlekłego przeciążenia. W sytuacji narastającego napięcia można wykorzystywać spokojny, wydłużony oddech, techniki relaksacyjne lub ćwiczenia uważności. Nie chodzi przy tym o natychmiastowe „pozbycie się” każdej oznaki lęku. Próba ciągłego kontrolowania własnego samopoczucia również może prowadzić do większego skupienia na objawach. Istotne jest także stopniowe ograniczanie zachowań polegających na unikaniu sytuacji wywołujących niepokój. W przypadku silnego lęku najlepiej robić to w ramach psychoterapii, przy wsparciu specjalisty.

Kiedy wskazana jest konsultacja psychiatryczna?

Do psychiatry warto zgłosić się nie tylko wtedy, gdy objawy są skrajnie nasilone. Konsultacja jest uzasadniona zawsze, gdy lęk zaczyna istotnie wpływać na jakość życia. Szczególnie warto rozważyć wizytę, jeśli lęk utrzymuje się przez wiele tygodni lub miesięcy, objawy regularnie powracają, występują napady paniki, lęk utrudnia wychodzenie z domu, pracę, naukę albo kontakty z innymi ludźmi, gdy pojawiły się poważne problemy ze snem, pacjent coraz częściej unika różnych sytuacji, występują objawy depresyjne, pojawia się potrzeba sięgania po alkohol albo środki uspokajające, dotychczasowa psychoterapia nie przynosi wystarczającej poprawy, nasilenie objawów uniemożliwia normalne funkcjonowanie. Podczas konsultacji psychiatra ocenia nie tylko sam poziom lęku. Bierze pod uwagę cały obraz funkcjonowania pacjenta, choroby współistniejące, przyjmowane leki, używanie substancji psychoaktywnych oraz możliwość występowania innych zaburzeń psychicznych lub chorób somatycznych.

Jak farmakoterapia pomaga w leczeniu lęku?

Farmakoterapia może być bardzo skutecznym elementem leczenia zaburzeń lękowych, szczególnie w przypadkach o umiarkowanym i dużym nasileniu. Najczęściej stosuje się leki wpływające na układy neuroprzekaźników związanych z regulacją emocji i odpowiedzi na stres. W wielu zaburzeniach lękowych podstawę leczenia stanowią leki przeciwdepresyjne, mimo że pacjent nie musi mieć depresji. Ich działanie obejmuje między innymi zmniejszanie nadmiernej reaktywności układów odpowiedzialnych za lęk. Nie należy jednak oczekiwać, że efekt pojawi się po pierwszej tabletce. W przypadku większości leków stosowanych długoterminowo poprawa rozwija się stopniowo, zazwyczaj w ciągu kolejnych tygodni. Celem leczenia nie jest „zmiana osobowości” ani całkowite usunięcie wszystkich emocji. Prawidłowo dobrana terapia ma zmniejszyć patologiczne nasilenie lęku na tyle, aby pacjent mógł ponownie funkcjonować, podejmować codzienne aktywności oraz skuteczniej korzystać z psychoterapii. W określonych przypadkach psychiatra może zastosować również leki działające szybko przeciwlękowo lub uspokajająco. Część z nich nie jest jednak przeznaczona do długotrwałego stosowania ze względu między innymi na możliwość rozwoju tolerancji i uzależnienia. Dlatego decyzję o rodzaju leku, dawce i czasie leczenia zawsze powinien podejmować lekarz. Nie należy samodzielnie rozpoczynać, zmieniać dawkowania ani nagle odstawiać leków psychiatrycznych.

Kiedy wskazana jest psychoterapia?

Psychoterapia jest jedną z podstawowych metod leczenia zaburzeń lękowych. Może być stosowana samodzielnie lub równolegle z farmakoterapią. Jest szczególnie wskazana, gdy lęk powtarza się w określonych sytuacjach, wiąże się z unikaniem, jest podtrzymywany przez katastroficzne myśli, wpływa na relacje z innymi ludźmi, wiąże się z przewlekłym napięciem i trudnością w regulowaniu emocji, pojawia się w związku z konkretnymi doświadczeniami życiowymi, nawraca pomimo okresowej poprawy. Psychoterapia pomaga lepiej rozumieć mechanizm własnego lęku, rozpoznawać wzorce myślenia i zachowania, stopniowo konfrontować się z unikanymi sytuacjami oraz budować bardziej elastyczne sposoby reagowania na napięcie. W wielu zaburzeniach lękowych bardzo dobre efekty daje psychoterapia poznawczo-behawioralna, w tym praca z ekspozycją. W zależności od potrzeb pacjenta wykorzystywane są również inne podejścia psychoterapeutyczne. Nie ma jednak jednej metody odpowiedniej dla wszystkich. Dobór terapii powinien uwzględniać diagnozę, indywidualną sytuację pacjenta oraz charakter jego trudności.

Psychoterapia czy leki?

To nie zawsze jest wybór „albo - albo”. Przy łagodnych i umiarkowanych objawach psychoterapia może być wystarczającą formą leczenia. Przy nasilonym lęku, częstych napadach paniki, poważnych trudnościach ze snem lub znacznym ograniczeniu codziennego funkcjonowania korzystne może być połączenie psychoterapii i farmakoterapii. Leki mogą zmniejszyć intensywność objawów, natomiast psychoterapia pomaga pracować nad mechanizmami, które sprzyjają ich powstawaniu i podtrzymywaniu. U części pacjentów właśnie leczenie skojarzone przynosi najlepszy rezultat.

Większość pacjentów z zaburzeniami lękowymi może być skutecznie leczona ambulatoryjnie, czyli poprzez wizyty u psychiatry i psychoterapię bez pobytu w szpitalu. Leczenie stacjonarne rozważa się przede wszystkim w sytuacji, gdy stan pacjenta jest na tyle ciężki, że opieka ambulatoryjna nie zapewnia wystarczającego bezpieczeństwa lub skuteczności. Może dotyczyć to między innymi sytuacji, w których lęk praktycznie uniemożliwia samodzielne funkcjonowanie, pacjent przestaje jeść, pić, spać lub wykonywać podstawowe czynności, objawom lękowym towarzyszy ciężka depresja, pojawiają się myśli lub zamiary samobójcze, występują poważne zaburzenia zachowania albo objawy psychotyczne, konieczna jest intensywna diagnostyka, leczenie ambulatoryjne jest nieskuteczne mimo podejmowanych prób, występuje poważny problem związany z nadużywaniem alkoholu, leków lub innych substancji, stan chorego wymaga całodobowej obserwacji i intensywnego dostosowania leczenia. W zależności od nasilenia problemu alternatywą dla klasycznej hospitalizacji może być również leczenie na oddziale dziennym. Pacjent uczestniczy wtedy w intensywnym programie terapeutycznym w ciągu dnia, ale nie pozostaje w placówce przez całą dobę.

W przypadku zaburzeń lękowych możliwe jest zastosowanie skutecznego leczenia. Największe znaczenie ma właściwa diagnoza i indywidualne dobranie postępowania. U jednej osoby wystarczy psychoterapia, inna będzie potrzebowała czasowego wsparcia farmakologicznego, a w cięższych przypadkach najlepsze efekty daje połączenie kilku metod. Nie warto czekać do momentu, w którym lęk całkowicie przejmie kontrolę nad codziennym życiem. Im wcześniej rozpoznane zostaną mechanizmy podtrzymujące problem, tym szybciej można rozpocząć odpowiednie leczenie. Jeżeli lęk zaczyna ograniczać pracę, naukę, relacje, sen czy możliwość wykonywania codziennych czynności, konsultacja z psychiatrą lub psychoterapeutą jest uzasadnionym krokiem. Jej celem nie jest samo „nadanie diagnozy”, lecz przede wszystkim ustalenie, skąd biorą się objawy i jaka forma pomocy będzie w danym przypadku najbardziej skuteczna.

więcej na www.wolmed.pl

Artykuł ma charakter edukacyjny i nie zastępuje indywidualnej konsultacji lekarskiej. W przypadku nagłego pogorszenia stanu psychicznego, pojawienia się myśli samobójczych lub zagrożenia zdrowia i życia konieczna jest pilna pomoc medyczna.

dr n. med. Sławomir Adam Wolniak